Artihkal lea almmuhuvvon girjjis Rætferd 69 1995 s. 66-86. Artihkal lea sámegillii jorgaluvvon ja almmuhuvvon Romssa universitehta Juridihka fakultehta čálaráiddus nr 39 "Vihtta artihkkala sámerievttis", mii ilmmai 2001:s. Jorgalus lea divvojuvvon 2003:s.
Artihkal gieđahallá sámiid vuoigatvuođaid Finnmárkku luondduriggodagaide NAČ 1993:34 vuođul, man muhtimat Norgga bajimuš oapmeriektečehpiin leat čállán. Áššedovdičielggadeapmin NAČ 1993:34:ii ferte biddjot stuorra deaddu, ja artihkal moaitá riektejoavkku čielggadeami sihke dan, mii guoská riektegáldogeavaheapmái ja gustojeaddji rievtti áddejupmái eamiálbmoga perspektiivvas.
NAČ 1993:34, "Finnmárkku eana- ja čáhcevuoigatvuođat ja daid hálddašeapmi", lei boađus 12 jagi vuoigatvuođačielggadeamis, mii guoská Finnmárkku fylkka1 luondduriggodagaid oamastanriektái. Čielggadeapmi lea guovtteoasát - nubbi ieš vuoigatvuođagažaldagaid birra ja nubbi dán suorggi siskkabeale hálddahusortnegiid birra. Vulobealde gieđahallo vuosttaš oassi.
Čielggadeami duogážis lea dat, ahte Sámi vuoigatvuođalávdegoddi hálidii čielggadeami Finnmárkku riektedilálašvuođain. Dán barggu várás vuođđuduvvui sierra riektejoavku, mii čohkiidii Norgga njunušjuristtain. Riektejoavku juohkásii eanetlohkui ja unnitlohkui. Unnitlohkui gulai Alimusriekteadvokáhta Otto Jebens, guhte oaivvildii, ahte sámit ledje vuoigaduvvon luondduriggodagaide ain juo Sis-Finnmárkkus. Dan son vuođušta sierranas cealkámušaid sihke siskkáldas ja álbmotrievttálaš gálduiguin, mat leat čielggadeamis. Eanetlohku, masa gulle Riektejoavkku 6 eará lahtu, juohkásii muhtun gažaldagain guovtti oassái, mas ledje golbma lahtu, earret eará álbmotrievttálaš gažaldagain. Váldoloahppacealkka, mas eanetlohku čohkiidii, šattai liikká negatiivvalaš danin, go gávnnahuvvui, ahte stáhta lei gustojeaddji lága mielde eaiggát ovddeš Finnmárkku eatnamii2, mii ii lean čálihuvvon (matrikulerejuvvon)3.
Mu áigumuš lea geahčadit kritihkalaččat NAČ 1993:34' riektegáldogeavaheami. Dán vuođul válddán ovdan riektegáldogažaldaga sihke prinsihpalaš, riektegáldoteorehtalaš ja praktihkalaš beliid. Lagat čielggadeamit muhtun gažaldagaid birra, maid gieđahalan, addojuvvojit maŋŋelis čuoggás 1.3.
Ovdal go čielggadan dán lagabui, válddán vuolggasadjin čielggadusa guovddášeavttu, namalassii riektejoavkku válddi, buohtastahtton mu oaivila mielde - bajit Sámi vuoigatvuođalávdegotti barggu jođihemiin.
Vuoigatvuođajoavku bidjá vissis barggu čielggadit iežas válddi4. Das boahtá ovdan, ahte "gustojeaddji rievtti" mearrideapmi ráddjejuvvo Finnmárkku luondduriggodagaid oamastan- ja geavahanvuoigatvuođaide. Gustojeaddji rivttiin ádde vuoigatvuođajoavku einnostusa (prognosa)5 das, makkár bohtosii Alimusriekti livččii boahtán, jus livččii geavahan riektegáldooahpu konkrehta riektegažaldagas6.
Vuoigatvuođajoavku lea ráddjen riektepolitihkalaš gažaldagaid gieđahallama, ja danin hálidii dušše čielggadit gustojeaddji rievtti čujuhan dihtii áššiide, main leat eahpádusat ja eahpesihkkarvuođat7. Dat mielddisbuktá, ahte sirre čavga gustojeddji vuoigatvuođa de lege lata, ja nuppe dáfus riektepolitihka de lege feranda. Dán dahká vuoigatvuođajoavku iežas erenoamáš válddi vuođul, mii lea mearriduvvon Sámi vuoigatvuođalávdegotti čoahkkimis Donjevuonas, skábmamánu 6.-8. beivviid jagi 1984. Dán vuogi mielde láhppojit dehálaš ollisvuođaeavttut Sámi vuoigatvuođalávdegotti barggus, daningo lávdegotti álgoálgosaš váldi lei earálágan nugo ovdanboahtá NAČ 1984:18 kap. 2.2.2 čuoggás 1). Erenoamáš mearkkašupmi das, mii maŋimuš lea namuhuvvon ja mii ii leat biddjon vuođđun vuoigatvuođajoavkku bargui, lea čuovvovaš:
"Čielggadus berre oppalaččat nuppe dáfus addit gova dálá riekteovdáneamis ja riektedilálašvuođas, ja nuppe dáfus fas vuđoštallon árvvoštallama das, makkár riektedilálašvuođa rievdadusat leat sávahahttit. Lávdegoddi berre addit historjjálaš čilgehusa das, makkár riekteoainnut ja riektenjuolggadusat leat geavahuvvon, mat gusket eana- ja čáhcevuoigatvuođaide guovlluin, gos sámit ásset, nu vuđolaččat ahte sáhttá čielggadit gustojeaddji rievtti ja evttohit ođđa čovdosiid..."
Barggu oppalašvuhtii gulai, nugo mun áddejin dan dehálaš oassin vuđoštallat oppanassiige dákkár barggu álggaheami. Seammá oppalaš vuolggasadji lea maiddái das, mii lea navdimis eamiálbmogiid bajimuš riektegáldun, - ILO-konvenšuvdna nr. 169 eamiálbmogiid ja čeardaálbmogiid birra iehčanas stáhtain 19898. Dan art. 2 nr. 1 ektui daddjojuvvo, ahte lea eiseválddiid duohken "- johtuibidjat oktiiheivehuvvon ja vuogáidahttojuvvon doaimmaid, mat suodjalit dáid álbmogiid vuoigatvuođaid". Viidáseappot čuovvu art. 2 nr. 2 bustáva b):s, ahte dakkár doaimmat galget sisdoallat doaibmabijuid, mat "ovddidit ollislaččat daid álbmogiid sosiálalaš, ekonomalaš ja kultuvrralaš vuoigatvuođaid ollašuhttima ja árvvusatnet sin sosiálalaš ja kultuvrralaš identitehta, dábiid ja árbevieruid".
Vuoigatvuođajoavkku sierra váldi gáržžiduvvui Sámi vuoigatvuođalávdegotti álgoálgosaš vuođu ektui garrasit, go gávnnahuvvui ahte:
"Ovddeš áiggiid riektedilálašvuođa čielggadeamit berrejit ráddjejuvvot dasa, mii dárbbašuvvo vai sáhttá mearridit, mii dál galgá adnojuvvot gustojeaddji riektin"9.
Dattege lei Sámi vuoigatvuođalávdegotti álgováldi bajit láidesteapmi riektejoavkku erenoamáš válddis, go vuoigatvuođajoavkku erenoamáš válddis daddjojuvvui ahte:
"Bargojoavku galgá... dán oktavuođas bidjat vuođđun njuolggadusaid, mat leat addojuvvon lávdegotti válddis".
Riektejoavku dulkui liikká válddis nu, ahte ráddjejedje láidestemiid vuostá, mat ledje Sámi vuoigatvuođalávdegotti válddis nugo lea geardduhuvvon ja aiddostahtton das bajábealde, go gávnnahuvvui ahte:
"Sámi vuoigatvuođalávdegotti váldi lea dan dáfus viidásat go riektejoavkku, daningo riekteovdáneamis sáhttá leat mearkkašupmi ođđa čovdosiid riektepolitihkalaš árvvoštallamiidda, vaikko ii mearkkašivččege maidege gustojeaddji riektái"10.
Mu oainnu mielde lea dat álgočalbmái vuosteháhku riektepolitihkalaš geavaheami vuostá, čielga geanohisvuohta čielggadeamis. Nubbi lea, ahte earuha, mii čuovvu gustojeaddji rievttis, ja mo riektedil&3225;lašvuohta berre leat maŋit áiggis. Eambbo gal eahpidahttá, ahte dát teknihkka álgočalbmái mielddisbuktá dan, ahte gustojeaddji riekti ii čadnojuvvo riekteovdáneapmái, nu ahte gustojeaddji rievtti normatiivvalaš sisdoallu heivehuvvo, dahje dárkilasto ođđasat oainnuin sápmelaččaid ja sámi kultuvrra ektui.
Oppalaččat vásihan riektejoavkku iežas bargodoaimmaid meroštallama muhtunlágan válddi sirdimin sámiid riekteriektedil&3225;lašvuo&3273;a čielggadanbarggu ollisvuođa ektui.
Mo sáhttá mottiin sániin dadjat, mii riektepolitihkka lea? Mii lea riektepolitihka doaibma, ja mii earuha dan eará politihkas? Jus vuođđun bidjá Rossa áddejumi, sáhttá dadjat, ahte rievttis lea alddis ulbmil; dahkat ollisin rievttálaš vuoiggalašvuođa jurdaga. Riektepolitihkka dán mielde lea oahppa, movt sáhttá juksat dán ulbmila11.
Mu oainnu mielde sáhttá riektepolitihkkii gullat nu ollu, ja mun lean dan oaivilis, ahte riektegeavahanproseassas lea lobálaš geavahit riektepolitihkalaš ákkastallama. Dat ferte gustot buot diliide, jus dahká dan, mii máŋgga oktavuođas lea dábálaš:
- bidjá ovtta dássái riektepolitihkalaš vuhtiiváldima riektegáldooasi duođalaš vuhtiiváldimiin. Duođalaš vuhtiiváldimat sáhttet leat iehčanaš riektegáldofáktorin, dahje sáhttet leat oassin árvvoštallamiin maŋŋelis riektegeavahanproseassas. Viidáseappot sáhttá hállat riektepolitihkas eanet duohtavuođalaš árvvoštallamin12 go gustojeaddji rievtti dogmáhtalaš árvvoštallamin, mas dákkár dilit eai álo adno gullamin gustojeaddji rievtti árvvoštallamii. Eckhoff ii leat liikká dan vuostá, ahte gullá áššái árvvoštallat servodatlaš váikkuhusaid, maid navdá čuovvut riektegažaldaga vissis čovdosis, vaikko das čuozzilivččiige politihkalaš nággu dahje eará beroštusgilvu13.
Árjjalaš geavaheapmi riektepolitihkalaš árvvoštallamiin maŋimuš áddejumis buvttiha mu árvvoštallama mielde dynamalut riektegeavahanproseassa. Viidáseappot sáhttet riektepolitihkalaš árvvoštallamat leat mielde jávkadeamin árbevirolaš riektegeavaheaddji váttisvuođa, namalassii dan mii bajábealde lea namahuvvon, ahte dálá riektedilálašvuohta lea váldooasistis ovddit áiggiid riektedilálašvuođaid buvtta dahje ođđasit buvttadeapmi, mas ii álo gávdno doarvái rabasvuohta servodatdiliid ja oaidnoperspektiivvaid rievdadusaide. Mo dal jo dilli leašge, de heive buot juridihkalaš ákkastallamiiguin váikkuhit mearrádusaide. Čielga objektiivvalaš riekteideologalaš ovdagova geavaheapmi nu, ahte earuha čielgasit de lege data ja de lege ferenda, orru dávjá leamin illušuvdna. Rievttis mannet čađat šaldit morálii ja politihkkii14.
Álgočalbmái vuosteháhku riektepolitihkalaš oainnuide boktá gažaldaga, iigo gustojeaddji rievtti čielggadeamis váilloge dynamihkka, mii das livččii sáhttán leat, jus livččii lean eanet dáhttu čatnat čielggadeami dan riekteovdáneami ektui, mii dál dáhpáhuvvá ja ferte vealtakeahttá maid joatkašuvvat?
Riektejoavkku mu oainnu mielde menddo baskkes áddejupmi gustojeaddji rievtti doahpagis bohciidahttá maŋŋelis máŋga gažaldaga. Mun geahčadan muhtumiid dain, ja juogán daid guovtti suorgái;
1) Gažaldat prinsihpalaš beroštumis, movt nannet gustojeaddji rievtti Finnmárkku luondduriggodagaid ektui. Álggos gieđahalan gažaldaga, movt buoremusat galgá gozihit geanohat beali vuhtiiváldima dan ektui, maid mun das gohčodan guovtti riektekultuvrra gaskasaš gávnnadeapmin. Das maŋŋá válddán ovdan gažaldaga sámi riekteáddejumiin.
2) Nuppe dáfus riektegáldoteorehtalaš gažaldagat, ja nuppe dáfus fas gažaldagat, main gieđahallo konkrehtalaš riektegáldogeavaheapmi. Dás válddán álggos ovdan, maid vuođđol. § 110 a máksá, ja das maŋŋá dajan juoidá álbmotrievtti mearkkašumi birra, ja geavahan das veahkkin álbmotrievtti ođđaseamos ja miellagiddeveamos riektegáldu, jagi 1989 ILO-konvenšuvnna nr. 169. Loahpas geahčan čielga riektegáldogeavaheami ovdamearkka, gažaldaga sáhttágo doahpaga "cieggan riektedilálašvuođat" geavahit dakkár áddejumis, ahte dat duođaštivččii stáhta čuoččuhusaid das, ahte dat oamasta Finnmárkku eatnamiid.
Dážat ja sápmelaččat adnojuvvojit árbevirolaččat guovtti sierranas čearddalaš joavkun. Nu dahkko danin, go leat dahje leat leamaš sierra gielat, eallinvuogit jnv. Lea maiddái čielggas, ahte sápmelaččat ja dážat leat hui guhká eallán bálddalagaid viiddis oasis dan guovllus, man mii dan áigge dovdat gonagasriika Norgan. Eallinvugiid erohusaid ja guovlluid viidodaga geažil lea navdojuvvon, ahte sápmelaččat ja dážat leat ovdal eallán ovttas ja ávkkástallan luondduin riidalkeahttá luondduriggodagaid oamasteamis nu ollu go dán áigge. Sverre Tønnesen čilge ášši ee. dainna, ahte dážat ain juo álgoáigodagas ásaiduvve rittu olggut njárggaide15, nu ahte sáhtášii juohkit Finnmárkku siskkit ja olggut avádahkii. Oppalaččat sáhtášii maiddái dadjat, ahte stuorra guovllut ja eallinvuogi erohusat maiddái dagahedje dan, ahte guovllus guhká leamaš hui unnán gilvu luondduriggodagain. Erenoamáš beroštupmi dán oktavuođas lea das, maid dal gohčodit Sis-Finnmárkun, ja eará guovllut, gos eanaš ássiin lea sámi duogáš. Daid guovlluid sáhttit meroštallat sámi guovddášguovlun.
Gávnnadeapmi riektekultuvrraid gaskka nuppástuvai, go gonagasriika Norga dagai soahpamušaid gránnjáriikkaiguin ja oaččui čielga rájáid, ja lihkostuvai oažžut daid bissovažžan. Finnmárku lei maŋimuš guovlu, gos dat dáhpáhuvai. Schnitlera rádjadutkamat buvttihedje jagi 1751 rádjasoahpamuša, mas lei dovddus "Lappekodicilla"-lassebeavdegirji mielddusin. Ollislaš váldi guovllu badjel, maid mii dal dovdat Finnmárkun, attii Norgga hálddašanvuogádahkii ja maiddái Norgga riektekultuvrii ollu stuorát lihkadansaji go ovdal. Mun oainnán danin jagi 1751 mearkkašahtti historjjálaš rádján, man maŋŋá Norgga riektekultuvra lea váldán mearkkašahtti lávkki oamasteaddjisajádahkii, maid Norgga stáhta dál čuoččuha leat alddis16. Dán rájes lea stáhta čuoččuhan iežas guovllu eaiggádin juo dološ áiggi rájes. Erenoamážit jagi 1970 maŋŋá lea dilli leamaš garrasat, go vuođđun lea biddjon, ahte opmodatvuovdin Finnmárkku lága vuođul ii leat leamaš almmolaš eiseválddiid doaibma, muhto privahtarievttálaš hálddašeapmi17. Muđui dán "riekteráhkadeaddji" áigodagas vuhtto stáhta bealis, ahte sámi vuoigatvuođat leat ollislaččat muddejuvvon geažos áiggi gustojeaddji boazodoallolágas muhtunlágan molsašuddi geavahanvuoigatvuohtan18. Guovddášeaktun dán oidnui lei, ahte sápmelaččat nomádan eai sáhttán háhkat vuoigatvuođaid. Sin luondduriggodagaid geavaheapmi lea gitta min beivviid rádjái duvdojuvvon gurut beallái vuoigatvuođaid mihttomálles "vigihis geavahanvuoigatvuohtan". Dán oainnu váikkuhusat leat vuohttimis ain gustojeaddji rievttis. Oppanassiige sáhttá imaštallat, doaibmágo boazodoallu muhtunlágan pántafáŋgan stáhta čárvvasteamis sámi guovddášguovlluid birra. Cealkámuš Nordlándda ja Romssa meahccekomišuvnna (utmarkskommisjon) duomus áššis 6 ja 7, Ráisa ja Návuotna, celkojuvvon suoidnemánu 5. b. jagi 1991, sáhttá bidjat daid jurdagiid ala, go celkojuvvo:
"Meahccekomišuvdna hálida loahpalaččat fuomášahttit, ahte jus boazosápmelaččaide addojuvvošedje vuoigatvuođat nugo lea čuoččuhuvvon, das gillášedje Ráissa ja Návuona báikkálaš ássit, geain eatnašiin lea sámi duogáš". (Duomu s. 133)
Áigodat, ovdalgo Norga "válddii badjelasas" Sis-Finnmárkku guovlluid, lea maiddái miellagiddevaš oppalaš gova duogážin. Dát gusto historjjálaš duohtavuhtii seammá ollu go rievttálaš váikkuhusaide, maid sáhttá gávnnahit dan boađusin. Áigodagas ovdal jagi 1751 lei Sis-Finnmárku oassin oktasašguovllus, gos sihke Norga ja Ruoŧŧa gáibidedje vearu. Stuorra oassi guovllus lei liikká Ruoŧa duopmoválddi vuolde, ja Ruoŧa duopmárat dolle sierra dikkiid guovllu sámesiiddaide. Dan sáhttá duođaštit duopmočállosiiguin gitta jahkái 1660, ja eará gálduiguin gitta 1500-lohkui19. Dát duopmočállosat duođaštit buorre muddui, ahte sápmelaččaid vuoigatvuođat luondduriggodagaide ledje dohkkehuvvon ja gudnejahttojuvvon nu guhká, go guovlu lei Ruoŧa duopmoválddi vuolde. Dán duogášmateriála áigodagas ovdal jagi 1751 ii leat riektejoavku doarvái vuđolaččat árvvoštallan, juos váldá vuhtii ahte nu "historjjálaš" dilálašvuođat uhccán mearkkašit dálá riektedilálašvuhtii. Seammá vuhtto meahccekomišuvnna geavadis. Ráisa-Návuona duomus celkojuvvo ee. ahte:
"...dat, ahte Davvi-Romssa siskkit oasit ledje gitta jahkái 1751 Ruoŧa válddi vuolde, ii nuppástuhte gažaldaga moge...Juos lea nu ahte seammá bearrašat leat leamaš daid guovlluin, maidda ášši guoská juo guhká ovdal jagi 1751, de ii sis dan sivas leat makkárge sierra sajádat vuoigatvuođaid dáfus". (Duopmu, s. 133-34)
Duohtaášši, ahte sápmelaččat ledje vuođđudan rievttálaš dási geavahanortnegiid dáid ovddeš oktasaš guovlluide, doarju maiddái Kaisa Korpijaakko nákkosgirjjistis 1989, "Om samernas rättsliga ställning i Sverige-Finland". Su nákkosgirji čájeha, ahte Ruoŧa eiseválddit meannudedje sápmelaččaid vuoigatvuođaid Ruoŧa Sámis sullii 1500-logus gitta 1700-lohkui oamastanriektin. Dađe bahábut oaivvilda Korpijaakko, ahte seammá ollu go Riektejoavku lea geavahan su nákkosgirjji, lea dat maid geavahan dan seammá olu boastut20.
Norgga ja Sámi riektekultuvrrain lei okta dehálaš erohus. Norgga riektekultuvra vuođđuduvai čállimii ja das lei doarjjan oalle bures ovdánan fápmovuogádat, Sámi riektekultuvrra vuođđun fas lei njálmmálaš riekteáddejumiid árbevierru ovttastuvvan stáhtačohkiidusa haga, ja geažos áigge fápmovuogádaga doarjaga haga. Lea iešalddes čielggas, ahte bohciidit metodalaš váttisvuođat juos ráhkadišgoahtit riekteortnega, mas gievrrat ja čállimii vuođđuduvvi riektekultuvra ii oaččoše menddo ollu válddi.
Go riektejoavku digaštalakeahttá vállje geavahit Norgga riektegáldooahpu dan doktrinára hámis, mas dat lea, ja go kapasitehta ja máhtu váilli geažil guđđojit sámi riekteáddejumit21 guorahalakeahttá, das čuovvu mu oainnu mielde dat, ahte oažžut viidásut meroštallama mielde riektesihkkarvuođa- ja vuoiggalašvuođaváttisvuođaid. Eará ášši lea, ahte ii oaivvilduvvo leat áigi ja fápmu dutkamuša dahkamii. Muhto eambbo eahpidahtti lea čielggadusa s. 17 cealkámuš, ahte:
"Dan mielde maid Riektejoavkku eanetlohku lea bidjan vuođđun, ii leat dasa lassin iešalddes sihkkar, ahte báikkálaš spiehkaseaddji geavahanvierut ja riekteáddejumit mannet ovttalágan láhkaásaheami ja riektegeavada ovddabeallái".
Viidáseappot jotko čoahkkáigeasus s. 245:
"Go maŋŋeleappos árvvoštallojuvvo, mii duohtavuođas lea juo dáhpáhuvvan, sáhttá jearrat, makkár kultuvrralaš rámmaid siste dat dahkkojuvvo. Dás mii leat oaidnán dárbbašlažžan bissut dáža rámmaid siskkobealde ja doallat vuolggasadjin Norgga riektevuogádaga: Dievaslaš Sámi riektevuogádaga lea duohtavuođas váttis bidjat vuođđun. Sáhttá várra dadjat, ahte Norgga riektevuogádat muhtin muddui lea jávkadan sámi riektevuogádaga dakkárin, go dat lea leamaš".
Siiddus 259 boahtá vuot ovdan ođđa eaktu eanetlogu árvvoštallamii dan dáfus, ahte stáhta lea "oamasteaddji". Dás lea vuohttimis, ahte sápmelaččat ja sin eanageavahus eai leat leamaš "riektehuksejeaddjit" árbevirolaš dáža áddejumi mielde; daddjojuvvo ee. ná:
"Oppalaččat čájeha gieđahallojuvvon materiála, ahte eatnamiid geavahus dihto áiggiid ja dihto luondduriggodagaid ektui lea leamaš oalle viiddis ja friddja. Materiála čujuha goit unnán juos ollege dan guvlui, ahte geavaheaddjit livčče atnán iežaset eatnamiid oamasteaddjin, nu ahte sis livčče lean eanet vuoigatvuođat go mat dárbbašuvvojit eallinbirgejupmái ja ealáhussii."
Oaidninsaji mielde, mas mii geahččat guokte riektekultuvrra, main sámi kultuvra lea hui fámuheapmi Norgga riektekultuvrra ektui, sáhttá daid cealkámušaid áddet dušše dan láhkai, ahte diđolaččat válljejuvvo Norgga eiseválddiid oaidnu das, mii adnojuvvo gustojeaddji riektin.
Mu oainnu mielde šaddá čielga eavttuid eahpedássedeaddu daid árvvoštallamiid dáfus, mat galget dahkkot22. Vaikko riektejoavkkus fápmudusas mielde ii leatge gelbbolašvuohta mearridit, mii galgá gustot boahtteáigái, nugo duopmostuolus lea váldi mearridit, leat duopmostuolu bargoprinsihpat liikkáge muhtun muddui seammáláganat go dat geavahit seammá riektegáldooahpa. Maiddái duopmostuolu mearkkašupmi riektegeavaheami ideálan lea stuorra symbolalaš árvu sihke juristtaide ja eanaš olbmuide, mii ee. boahtá ovdan das, movt riektejoavku ádde gustojeaddji rievtti doahpaga. Čuovvovaččas buohtastahtánge proseassain, erenoamážit duođaštusárvvoštallanoahpa hárrái.
Min riektevuogádaga vuođđoprinsihppa lea, ahte goappašiid beliid galgá gullat ja ahte proseassa vuođđun galgá leat duođaštangaskkahisvuohta (bevisumiddelbarhet)23. Dallego dákkár duođaštangaskkahisvuohta ii leat vejolaš guhkes áigegaskka dihte, nu ahte beliid ja duođašteddjiid muitin lea eahpesihkkar, ja eará duođaštusat eai leat sihkkaraston dahje daid ii sáhte ođđasitráhkadit, sáhttet duođaštanárvvoštallanprinsihpat boahtit geahnohut beali veahkkin. Muhtin dáhpáhusain sáhttá diktit gievrrat beali gillát duođaštaneahpádusaid čoavdimis, daningo gievrrat bealli vuosttamužžan livččii sáhttán sihkkarastit duođaštusaid, maiguin doarjut geahnohut beali. Nu lea mu oainnu mielde govttolaš dahkat, go váldá vuhtii beliid givrodaga eahpedássedeattu. Dát lei ovdan Sámi eanavuoigatvuođaid stuorra prinsihppaáššis Ruoŧas - "vearroduottaráššis", NJA 1984 s. 1. Boađus lei dalle, ahte go oassái gažaldat leai historjjálaš duođalaš ja rievttálaš dilálašvuođain, galggai dan dihte árvvoštallat duođaštusaid várrugasvuođain24. Seammáláhkai fertešii váruhit dadjamis, ahte duođaštangeatnegasvuohta gullá dihto beallái25. Liikká buktojuvvojedje ovdan ákkastallamat, mat stuorra deattuin dorjot dakkár oainnu, man mun lean čilgen ovddabealde, dán láhkai:
"Mii guoská sápmelaččaid boarrásut historjái, bealuštit dihto sierra dilálašvuođat geahččaleami, ovddimustá sápmelaččaid eallin sierra earáin ja erenoamáš eallinvuohki ovttas sámi čálalaš gálduid váilumiin. Dan mielde, maid sámi bealli lea ovdanbuktán, ledje sápmelaččat ain 1700-logus eanašin analfabehtat fuolakeahttá muđui guhkás ovdánan kultuvrras. Čállosat, maidda čujuhuvvo - dábálaččat almmolaš álgokundárat (urkunder) - buktet ovdan olggobeale oaidniid oaiviliid sápmelaččaid dilálašvuođaid birra; sápmelaččaid iežaset oainnut eai dábálaččat boađe ovdan. Váttisvuođat bohtet erenoamáš bures ovdan, go galgá meroštallat sápmelaččaid eallindilálašvuođaid ja eanageavahusa duottarguovlluin".
Riektecealkagiid ii dábálaččat dárbbaš duođaštit Norgga rievtti mielde, vrd. nággol. § 191. Liikká sáhttá riekti dohkkehit dakkár duođašteami, go gažaldat lea báikkálaš vieruiduvvan vuoigatvuođas dahje vieris rievttis; riekti sáhttá gáibidit beliid skáhppot dárkilut dieđuid. Mun oaivvildan, ahte "ášši" ii leat doarvái bures čuvgejuvvon, daningo riektejoavku lea guođđán dokumenterekeahttá dahje dutkkakeahttá sámiid riekteáddejumiid, lei dal dan galgát dahkat boares olbmuid jearahallamiin dahje áššáigullevaš gálduid guorahallamiin.
Čielggadusa siiddus 17 geahččaluvvo vuđostallat sámiid riekteáddejumiid dutkkakeahttá guoddima metodalaš ja geavatlaš, ja dan vuolde resurssaide guoskevaš gažaldagaid26. Deattuhuvvon metodalaš váttisvuođain lea erenoamáš miellagiddevaš fuomášit, ahte doahpaga "riekteáddejupmi" sisdoallu lea gávnnahuvvon problemáhtalažžan. Viidáseappot čujuhuvvo ollu vejolaš "boasttogálduide", erenoamážit váttisvuhtii meroštallat dan, leatgo jearahallon olbmot:
..."buktán ovdan spiehkkaseaddji oaiviliid gustojeaddji rievttis nugo dat boahtá ovdan láhkaásaheamis ja eará materiálain, vai hálletgo sii iežaset riektepolitihkalaš sávaldagain."
Lea váttis áddet earáláhkai, go ahte maiddái duopmostuollu rahčá čađat dáinna váttisvuođain. Friddja duođaštusaid árvvoštallamis leat duopmostuolus goittotge ollu vejolašvuođat árvvoštallat duođašteaddjicealkámušaid ja dan mearkkašumi, mii ovttaskas cealkámuššii biddjo.
Dasa lassin bidjá ILO-konvenšuvdna gáibádusaid riektedoibmii. Art. 2 nr. 2 bustávas a) nannejuvvo, ahte álgoálbmogii galgá sihkkarastit "rivttiid ja vejolašvuođaid, maid našunála lágat ja láhkanjuolggadusat sihkkarastet eará ássiide". Dán njuolggadusa sáhttá oaidnit oktavuođas art 8 nr. 1:iin, mii cealká ahte: "Našunála lágaid ja láhkanjuolggadusaid geavahettiin dihto álbmoga ektui, galgá doarvái váldit vuhtii sin árbevieruid ja vieruiduvvon vuoigatvuođaid". Dás ferte čuovvut, ahte konvenšuvdna geatnegahttá sihke duopmostuoluid ja eará eiseválddiid váldit sámiid vieruid vuhtii. Geavatlaš váttisvuođat, maid riektejoavku buktá ovdan vuođuštusastis, eai atte vuođu lohkat, ahte leat " doarvái váldojuvvon vuhtii" sámiid vierut, maidda gullet maiddái riekteáddejumit, mat leat vuođđun namuhuvvon vieruide.
Riektegálduid geavaheami vuostá gal sáhttá nágget, ahte dakkár riekteáddejumiide ii biddjo olus deaddu duopmostuolus. Riektegeavadis oidno dávjá, ahte báikkálaš riekteáddejumit vuoittáhallet objektiivvalaš rievtti spiehkkaseaddji čovdosiidda. Jáhkán goittotge, ahte go riektedilálašvuođat leat nuge eahpečielgasat, ja riikka oasis, gosa erenoamážit riektedilálašvuođat gustojit eambbo go eará sajiide, stuorru dakkár riekteáddejumiid mearkkašupmi. Juohke dáhpáhusas ferte áibbas boastut leat beroškeahttá sámiid riekteáddejumiin. Dan geažil lea goittotge šaddan ollu bahčavuohta sámiid gaskavuhtii. Sámedikki presideanta Ole Henrik Magga logai rahpansáhkavuorustis Sámedikki vuoigatvuođasemináras Kárášjogas čakčam. 12. b. jagi 1994, ahte:
"Dáid riektegažaldagaid meannudeapmi ii goassege šatta dievaslaš, juos sámiid riekteáddejumit eai váldojuvvo oassin árvvoštallanvuođus".
Mun oainnán váttisvuohtan, ahte čálalaš riektegáldut agiset geažil buktet ovdan eiseválddiid oaiviliid sápmelaččain sierra áigodagain. Bijan vuođđun, ahte eiseválddit eai leat atnán gánnehahttin gáhttet sámiid kultuvrra, iige dat leat gáhttejuvvonge ovdal áibbas maŋimuš áiggiid. Manan vel guhkkeleabbui ja logan, ahte sosiáladarwinismma olmmošoainnu27 váikkuhusaid geažil leat sápmelaččat adnojuvvon nuppi ceahki riikkavuložin, mat galget heivehuvvot dahje resosialiserejuvvot Norgga stuorraservodahkii. Čuohte jagi dáruiduhttin- ja assimilerenpolitihkka galggašii duođaštit dán čuoččuhusa28 doarvái. Das čuovvu mu oainnu mielde, ahte ollu čálalaš riektegáldut, mat geavahuvvojit, gieđahallet sámiid kultuvrra dakkár vuogi mielde, mii almmolaččat lea guđđojuvvon vuođđolága § 110 a mearrádusain.
Vuođđolága § 110 a vuođul lea stáhta eiseválddiin geatnegasvuohta lágidit dilálašvuođaid dan láhkai, ahte sámiid álbmotjoavku sáhttá sihkkarastit ja ovddidit iežaset giela, kultuvrra ja servodateallima.
Riektejoavku lohká čilgedettiinnis vuođđolága § 110 a mearkkašumi, ahte dasa nugo máŋgga earáge vuođđoláhkanjuolggadussii, mat leat šaddan § 110 a:s, ii sáhte bidjat čielga iige konkrehtalaš riektegeatnegasvuođaid. Paragráfa orru buoremusat heivemin gáldun, man vuođul ráhkaduvvojit prinsihpat ja njuolggadusat gustojeaddji rievtti áddemii ja geavahussii, ee. čujuha riektejoavku, ahte § 110 a álgoálbmotrievtti oktavuođas buktá ovdan navdinprinsihpa (presumpšuvdnaprinsihpa). Dainna oaivvilduvvo, ahte Norgga riekti navdojuvvo (presumerejuvvo) vástidit álbmotriektái - dás nu ahte Norga lea deavdán álbmotrievttálaš geatnegasvuođaidis sámiide álgoálbmogin29.
Lean gal aiddo ovtta oaivilis das, ahte mearrádusa sátnehápmi dahká váttisin ráhkadit paragráfas gustojeaddji riektegáldooahpa vuođul konkrehta riektegeatnegasvuođaid. Liikká lea nu, ahte § 110 a:s lea nana váimmus, ja guoddá sisdoalu, man ii sáhte dulkot boastut. Go Stuorradiggi guorahalai njuolggadusa ovdalgo dat nannejuvvui, árvvoštalai áššeságadoalli njuolggadusa sisdoalu ja prinsihpalaš mearkkašumi dán láhkai: "Mu oainnu mielde lea dát riekta, daningo vuođđoláhkamearrádus hábme prinsihpa nu allagit ja geatnegahtti hámis go min riektevuogádagas lea vejolaš"30.
Gažaldat lea dasto, mat prinsihpat sáhttet ráhkaduvvot § 110 a vuođul, ja das leago riektejoavku addán doarvái mearkkašumi § 110 a:i árvvoštallamiinnis. Mu mielas orru, ahte dasa lassin, ahte § 110 a dovddastuvvo barggu njuolggadussan, dasa ii biddjo nu stuorra mearkkašupmi. leš oainnán § 110 a sihke láhkaásaheami ja riektegeavahusa njuolggadussan. Sáhttá lahkonišgoahtit § 110 a váibmosa go lohká, ahte das lea positiivvalaš bealli ja negatiivvalaš bealli. Mun bijan vuođđun, ahte § 110 a vuođul lea eiseválddiin riektegeatnegasvuohta čuovvut riekteovdáneami, man mielde sámekultuvrii sihke materiála ja ideála bealis addojuvvojit dárbbašlaš eavttut, nu ahte dat sáhttá joatkašuvvat árbevirolaš hámis ja ovdánit viidáseappot. Dán sáhttá ja galgá ollašuhttit ođđa láhkaásahemiin, mii lea § 110 a positiiva bealli.
Viidáseappot bijan vuođđun, ahte § 110 a kulturdoahpagii gullá maiddái sámiid riektejurddašeapmi. Kultuvrra riektejurddašeapmi lea mu oainnu mielde okta kultuvrra deháleamos osiin31. Negatiivvalaš beliin mun fas oaivvildan, ahte ii galgga beare positiivvalaččat viggat ovdánahttit rievtti, muhto galgá maiddái diđoštit láhkaásahanproseassas ja eará doaibmabijuin, main lea riektegeavaheapmi, ahte dálá riektedilálašvuohta muhtin muddui lea dán áigge juo hilgojuvvon dáruiduhttin- ja oktiisuddadanpolitihka buvtta. Sáhttá kánske atnit § 110 a riektegeavaheaddji direktiivan dan, ahte dálá riektedilálašvuođa galgá áddet dan láhkai, ahte dat vástida § 110 a vuođđooainnu. Dan vuođul, man mielde vuođđoláhka lea lex superior dahje alit riekti eará materiála lágaid ektui, sáhttá § 110 a mu oainnu mielde atnit juogo riekteprinsihppan, mii oaivvilda geavaheaddji njuolggadusa sámi riektegažaldagain, dahje muhtinlágan riektestandárdan. Vuosttas oktavuođas čuvošii § 110 a:s, ahte go riektegáldofáktoris čielgasit vuhtto hilgojuvvon oaidnu sámiid dahje sámekultuvrra ektui, ii galgga dan fáktora juogo váldit vuhtii dahje dan mearkkašupmi árvvoštallan- dahje harmoniserenmuttus galgá leat uhcit go eará argumeantagálduid, main lea máŋggabealagut oaidnu sámeáššiin. Nuppi oktavuođas, rievttálaš standárddas čuvošii fas, ahte boarrásut riektegáldofáktoriid sisdoallu dulkojuvvošii daid oainnuid mielde, mat § 110 a:s leat sámiid ja sámekultuvrra birra. Goabbá oaidninvuohki válljejuvvo, ii leat nu dehálaš. Dehálaš lea dás, ahte nana unnitlogu gáhttema vuhtiiváldin gáibida dakkár čovdosa. NAČ 1984:18 siiddus 43332 gávnnan muhtin muddui doarjaga dáid oaiviliidda.
Dát §110 áddejupmi sáhttá leat erenoamáš áigeguovdil, go jurddaša boarrásut láhkaásaheami ja riektegeavada váldotendeanssaid "sensurerema", dainhan dávjá adnojuvvo sámiid geavaheapmi muhtunlágan vigihis ávkkástallanvuoigatvuohtan, dahje ain guhkkeleabbui muhtinlágan duottohahtti geavaheapmin (en slags tålt bruk). Skuvlaovdamearkka dás lea Sandvik refereren LoR:s 1980 s. 114. Dás hállojuvvo finánsadepartemeantta evttohusas, addon jagi 1848:
"Albma Finnmárku (dat oaivvilda finnmárkkolaš almennegiid) lea namalassii dološ áiggiid rájes adnojuvvon gonagassii dahje stáhtii gullevažžan, daningo doppe álgoálgosaččat lea orron dušše nomádaálbmot, johttisápmelaččat, geain eai lean fásta orrunvisttit".
Sandvik čujuha viidáseappot, ahte dát cealkámuš lea váikkuhan earáide, ee. riektedieđaalmmái Fredrik Brandtii, ja ahte dát gáldu lea váikkuhan maiddái maŋŋelut riekteásaheapmái.
Mo dakkár kritihkalaš gáldogoziheami čađaha, lea dasto nubbi ášši. Muhtimin lea áibbas čielggas, ahte boares riektegáldu ja dálá áddejumit eai heive oktii, omd. dál heaittihuvvon eanavuovdinnjuolggadusa lassinjuolggadus giela birra. Dás riektejoavku lea nugo mun ádden čielgasit hilgon njuolggadusa ja oainnu, mii das lea vuođđun. Juos dat ain gulašii gustojeaddji riektái, addojuvvošiigoson dasa mearkkašupmi? Oaidninsajis, maid mun bajábealde lean geavahan, čuvošii vuođđol. 110 a prinsihpas, ahte dakkár njuolggadusas ii livčče rievttálaš mearkkašumi. Eahpečielgasut dilálašvuođain sáhttá geavahit eará dulkonfáktoriid go čielggada árvo- ja olmmošoainnuid, mat njuolggadusaid čálliin ledje. Erenoamážit boares láhkaovdabargguin ja boarrásut riektegeavadis sáhttet vuhttot oainnut, mat eai šat gula dán áigásaš sámekultuvrra áddemii. Gažaldat lea dušše, man ollu ovddeš jurddašanvuođus ain eallá dálá Norgga riektekultuvrras.
Čielggadusa siiddus 266 gávnnaha riektejoavku, ahte guovddášálbmotrievttálaš njuolggadusat, ON-konvenšuvdna siviila ja politihkalaš njuolggadusaid birra 1966, ja jagi 1989 ILO-konvenšuvdna nr. 169 leat seammá dásis vuođđol. 110 a:in, dat oaivvilda ahte daid hápmi lea oppalaš ja njuovžil. Dan maŋŋá meroštallojuvvo álbmotriekti sekundára riektegáldun, juos buohtastahttá siskkáldas rivttiin, daningo stáhta oamastanvuoigatvuohta Sis-Finnmárkui lei vuođđuduvvon, ovdalgo dálá álbmotrievttálaš ovdáneapmi álggii. Riektejoavkku (sihke unnit- ja eanetlogu) cealkámušaid álbmotrievtti birra ferte atnit čielga lávkin maŋosguvlui NAČ 1984: 18' álbmotriektečielggadeami ektui33.
Vuođđol. 110 a ektui34 lea ILO-konvenšuvdna ođđaseamos ja miellagiddeveamos gáldu, daningo dat gieđahallá álgoálbmogiid eanavuoigatvuođaid. Konvenšuvnna art. 14 nr. 1 :s nannejuvvo, ahte álgoálbmogiid vuoigatvuođat oamastit ja eaiggáduššat eatnamiid, maid sii árbevirolaččat leat ráđđen, galget dohkkehuvvot. Oamastit ja eaiggáduššat (eie og besitte) leat bálddalaston molssaeavttut, mii čuovvu das go sániid oamastit ja eaiggáduššat gaskkas geavahuvvo "ja". Oaivil lei addit vejolašvuođa čoavdit riektegažaldaga sierra láhkai sierra riikkain35.
Dat mielddisbuktá, ahte konvenšuvnna geažil sáhttá gustojeaddji rievtti dulkot stuorát heivehanmuniin. Ovdamearka aiddo das lea Nordlándda ja Romssa meahccekomišuvnna riektecealkámuš áššis 2/92 - Divttasvuonafealta36. Das nannejuvvui sápmelaččaide, geain ledje eanaopmodagat guovllus, oamastanriekti duottarguovlluide sin eatnamiid oktavuođas. Riektevuođđun lei dás konvenšuvnna art. 14 ja impedimeantameroštallamat.37
Ovddabealde ovdanbuktojuvvon oainnu mielde deavddášii nana geavahanvuoigatvuohta konvenšuvnna gáibádusaid. Lea dattege gažaldat, leago erohus "nana" geavahanrievtti ja oamastanvuoigatvuođa gaskkas mearkkašumi haga vai ii. Joatkagis in ane eahpidahttin, ahte sápmelaččat álgoálbmogin guhká leat deavdán árbevirolaš ráđđengeavahusa gáibádusaid. Ahte sápmelaččain ii kánske leatge dakkár oktoráđđen nugo konvenšuvdna eaktuda, ii goit čuovo álgoteavstta vearbba "occupy" áddemis dan láhkai, ahte ráđđendilli ferte leat bistán gitta konvenšuvnna nannejupmái. Dađi mielde ferte leat doarvái, ahte ráđđejupmi lea bistán muhtin muddui min jahkečuođi bealde38.
Dan mielde čuovvu konvenšuvnnas, dulkojuvvon vuođđol. § 110 a vuođul nugo bajábealde lean namuhan, ja geavahuvvon sisrievttálaš riektegálduin, loahppaboađus ahte sápmelaččat oaivvilduvvojit leat háhkan opmodatrievtti, dahje aŋkke nana geavahanrievtti daid guovlluide, maid dán áigge sáhttá meroštallat sámi guovddášguovlun. Nubbi gažaldat lea, sáhttágo konvenšuvnna mearrádusaid iskat njuolgga Norgga duopmostuolus, iige beare našunála rievtti "konvenšuvnnalašvuođa". Dat sáhttá čuovvut konvenšuvnna art. 12 dulkomis. Leat aŋkke nana vuđoštallamat dakkár bohtosii.
Dan mielde, man ollu sadji doahpagii "cieggan riektedilit" lea addojuvvon eanetlogu árvvoštallamiin oppalaš vuolggasajiin gitta loahppačovdosa rádjái, orru čielggas, ahte dan riektevuđđui lea biddjon stuorra mearkkašupmi, vaikko vel dat ii leatge gávnnahuvvon mearkkašahttin dan oaivilii, man mielde stáhta lea Finnmárkku ovddeš čálikeahtes eatnamiid oamasteaddji.
Maidbat dát cieggan riektediliid oahppa dasto mearkkaša? Lea dálán fuomášeames, ahte instituhtta geavahuvvo seammá cealkagis dahje synonyman viidáseappot dovddus instituhtain, geavaheapmi dološ áiggi rájes. Mu ja máŋggaid earáid oaiviliid mielde leat sámiid vuoigatvuođat fylkka luondduriggodagaide gitta aiddo dan riektevuođus39. "Cieggan riektediliid" oahppa meroštallojuvvo dávjá dološ áiggiid rájes geavahusa njuolggadusaid ođasmahttimin, "dahje daid dehálaš lasáhussan"40. Stuorámus mearkkašupmi dán vuođus leamaš dalle, go giliolbmuid almennetrievttit leat vuoittáhallan stáhta dahje eará oamasteami gáibideddjiid vuostá41. Guovddášášši dáin jurdagiin lea, ahte oamastanriekti ii leat eahpiduvvon guhkes áigái. Das čuovvu dego Brækhus42 fuomášahttá, ahte "su (juristta, mu fuom.) juridihkalaš "instinkta" dadjá sutnje, ahte riektevuogádat ii makkárge dilis botkeše nu boares ja nana riektedilálašvuođaid".
Mu vuolggasadji lea das, ahte stáhta ii leat ráđđen Finnmárkku eatnamiid dán láhkai, ahte dat livččii háhkan alcces dievaslaš priváhta oamastanrievtti guovllu badjel.
Dološ áiggi rájes geavaheapmi lea riekteinstituhtta, mii ii leat nannejuvvon lágain, muhto mii liikká eaktuduvvo máŋggain láhkamearrádusain. Instituhtta lea dovddus boarráseamos áiggiid rájes eanemus láhkavuogádagain. Min kulturbires erenoamážit germánalaš ja romálaš rievttis, ja maiddái álgoálgosaš dološ dáru (norrøn) rievttis43.
Sáhttá oanehaččat lohkat, ahte eatnama dahje eatnamii čadnon vuoigatvuođaid guhkit áiggi44 geavahusa45 bokte sáhttá dilálašvuođaid mielde oažžut nannejuvvot oamasteami dahje geavahanvuoigatvuođa. Dat gáibida dasa lassin, ahte vuoiggalaččat lea atnán alddis geavahanrievtti. Dán oaivila galgá vuolggasajis juogadit sihke dat, guhte čuoččuha iežas leat rivttiid háhkan, ja dat, guhte massá rievtti, nugo lea celkojuvvon Rt. 1983:s, s. 569, -"guovttebealat áddejupmi vuoigatvuođain ja geatnegasvuođain". Mu oainnu mielde buot riekteháhkama eavttut dološ áiggi rájes geavahusa njuolggadusaid mielde eai oro absoluhtat, muhto orrot eambbo veahkkin árvvoštallamii, nu ahte daid mearkkašupmi lea nuppiideaset ektui relatiivvalaš46. Das sáhttá čuovvut, ahte rievttit gáržot omd. go geavahus lea bistán guhká ja leamaš intensiiva, muhto dasa gullevaš riekteáddejupmi dahje opinio juris lea leamaš geahnohut.
Dán maŋŋá lea čielggas, ahte dološ áiggi rájes geavaheapmi doaibmá háhkanvuođđun rivttiide, mat gullet fásta opmodahkii, dalle go gáibideaddji ii sáhte čájehit eará vuođuštusa iežas gáibádussii go jeavddalaš, guhkit áiggi bisti geavahusa.
Oaivil, ahte stáhta oamasta Finnmárkku eatnamiid čuovvu eanetlogu ákkastallama mielde das, ahte oaivil dahje riektedilli lea "cieggan". Geavahus dološ áiggi rájes, mii bajábealde roavvát lea govviduvvon, gidde fuopmášumi vuosttamužžan dasa, ahte "sajáiduvvan" sátnelihttu lea eahpečielggas. Juo Riektejoavkuge dadjá, ahte háhkan- ja massineavttut leat earáláganat eaige nu dárkilat, go mii guoská oamastussii47. Mu mielas eavttut dasa, mii adnojuvvo sajáiduvvan riektedillin, orrot váilevaččat ja eahpečielgasat - vaikko vel gažaldat leage árvvoštallama vulosaš njuolggadusvuogádagas go geavahusas dološ áiggi rájes. Nuppi dáfus gal namuhuvvo, ahte dát guokte riektevuođu leat measta identalaččat, ja ahte máŋgii šaddá adnojuvvot dušše terminologalaš erohus. Dat dávista min suoibu terminologalaš lundui, mas riektevuođđu lea sorjavaš. Muhtimin hállojuvvo "sajáiduvvan geavahusas", muhtimin fas "cieggan riekteáddejumiin" ja namuhuvvojit "cieggan riektedilálašvuođat".
Karakteristihkaid molsašuddama sivva lea viehka muddui oamasteami doaba. Riektejoavku gieđahallá dan ee. siiddus 263, gos sii vuođuštit vuogi mielde, mii mu mielas ii jeage, manne oamasteapmi ii leat stáhta váttisvuohta. Oamasteapmi sáhttá eanetlogu mielde oaivvildit, ahte mii nu hálddašuvvo fysihkalaččat. Mun logašin, ahte oamastan- ja geavahanrivttiid háhkamis dat mearkkaša váldonjuolggadusa mielde, ahte lea dakkáraš hearráivuohta. Sátnelihttu "cieggan riektedilálašvuođat", mat vuođuštit stáhta eaiggátvuođa, erohuvvá dahje spiehkkasa dađe mielde váldonjuolggadusas.
Juos mii geahččat sámiid luonddugeavahusa stáhta geavahusa ektui, leat sápmelaččat geavahan luondduriggodagaid dan láhkai, ahte dat aŋkke ovdal lea deavdán oamasteami gáibádusaid nugo dat dábálaččat meroštallojuvvo, daningo dat, ahte sii geavahedje duoddariid iežaset ealáhusas, attii Dánmárku-Norgii vuođu gáibidit suverenitehta (bajimus válddi) ovdal rádjasoahpamuša 175148.
Stáhta bealistis vuođušta rievttis háldduiguin (disposišuvnnaiguin), mat eanemusat leat rievttálaččat. Dađi mielde ii leat daddjon ahte oamastusas, mii váldooassái lea rievttálaš, ii livčče mearkkašupmi. Leage ovdal gažaldat das, leago stáhta rievttálaš ráđđejupmi guođđán earáid olggobeallái nu dievaslaččat, ahte dat vuođuštivččii oamastanvuoigatvuođa. Mun dovddan, ahte stáhta hovdema ja sápmelaččaid eanageavaheami gaskasaš giččus stáhta ii leat vuostegeavahusa iige eará disposišuvnnaid bokte nákcen vuođuštit čielga priváhtarievttálaš oamastanrievtti. Sandvik dadjá LoR:s 1980 s.114, ahte sátnelihttu "stáhta čálitkeahtes eana" šattai oahpahusas ja hálddahusas, ovdalgo sátnelihttu nannejuvvui lágas. Sandvika mielde ii gávdno eará vuođđu, ii láhkamearrádusge, "go dadjat priváhtarievttálaš atnuiváldin". Čielgaseamos vuostehágu dakkár "stáhtaoamasteapmái" lea dovddahan ruoŧŧelaš professor ja Alimus Duopmostuolu ovddeš justitiarus (vástida Norgga Alimusrievtti jođiheaddji) Bertil Bengtsson. Son čuoččuha, ahte stáhtas illá lea leamaš oamasteapmi, ii aŋkke dábálaš oamasteapmi49, ja viidáseappot, ahte: "Sáhttá dieđusge jurddašit, ahte stáhta livččii háhkan eatnamiid geavahusas bokte dološ áiggi rájes, vaikko sápmelaččat leatge geavahan eatnamiid; muhto gos gávdno doarjja dakkár rievttálaš ođđaráhkadussii?50. Dakkár doarjja Riektejoavkku oainnu mielde lea das, ahte riektedilálašvuohta lea cieggan. Riektejoavku ferte dalle bidjat vuođđun, ahte stáhta rievttálaš disposišuvnnat devdet oamasteami gáibádusaid. Mu oainnu mielde sáhttet stáhta disposišuvnnat leat vuođđun eanemustá dábálaš muddengelbbolašvuhtii (reguleringskompetanse).
Dasto geahččaluvvo sátnelihtu "cieggan riektedilálašvuođat" vuđoštallan čujuhusaiguin riektegeavadii. Dušše smávva oassi dain gieđahallá stáhta ja priváhta gaskasaš riidduid. Juos ii hálit njuolgga lohkat ahte áššiin, main leat mielde dušše priváhta oasálaččat, ii leat mearkkašupmi, de fertejit dat aŋkke leat dušše ovdamearkan. Viidáseappot sáhttá dušše muhtimiid daid áššiin, mat namuhuvvojit njuolgga gohčodit boađusin "cieggan riektedilálašvuođain", mat livčče iehčanas vuođuštussan51.
Eará ášši lea fas, sáhttágo geavahuvvon duopmomateriála deháleamos osiid geavahit, daningo duođalaš ja rievttálaš eavttut, maid vuložin dat leat ovddiduvvon, spiehkkasit čielgasit Finnmárkku dálá dilálašvuođain sihke historjjálaš, kultuvrralaš, dálkkádatlaš ja demográfalaš dilálašvuođaid ektui.
Sáhttá maiddái oaidnit cieggan riektedilálašvuođat -sátnelihtu muhtin lágan heiveheapmin, mas priváhta háhkan heivehuvvo daid njuolggadusaid mielde, mat gusket geavahussii dološ áiggi rájes. Brækhus52 oaivvilda, ahte dalle sáhttá vuolidit "dábálaš" háhkama gáibádusaid daid njuolggadusaid mielde, mat gusket geavahussii dološ áiggi rájes. Dego bajábealde lea čilgejuvvon, ii dat leat mu oainnu mielde vejolaš, daningo stáhta hovden ii deavdde gáibádusaid, mat dábálaččat gullet priváhtarievttálaš háhkamii.
Dađe mielde ferte sátnelihtu vuođđun leat, ahte rivttiid háhkama eavttut leat heivehuvvon dahje heivehuvvojit ain. Dan ferte dalle vuođuštit dainna, ahte go stáhta lea riektesubjeaktan háhkki bealde, de ii gehččojuvvo dábálaš karakteristihkkii, mii guoská dábálaš priváhtarievttálaš rievttiháhkamii geavahusa vuođul, mii leamaš dološ áigge rájes, ja dalle maiddái sirrejuvvo ja geavahuvvo ráinnas, mihtilmas status quo-oassi, mii lea guovddážis dakkár riektevuođuid go oamasteami ja geavahusa dološ áigge rájes vuođuštusain. Sátnelihtu sisdoalu váimmuš ferte dađe mielde leat dilálašvuohta, ahte illá hálidit gáikkodit bissovaš dili nu guhkes áiggi maŋŋá. Dasa lassin sáhttá namuhit riikka oamastandilálašvuođaid bissovašvuođa vuhtiiváldima. Dat vuođuštuvvo earret eará Rt:in jagis 1963, s. 1163, mas riektejoavku erenoamážit buktá ovdan namuhuvvon ákka53.
Go lea sáhka etablerejuvvon dilálašvuođaid vuhtii váldimis, de jurddašuvvo vuosttamužžan ovttaskas olbmo dahje fysihkalaš olmmošjoavkku suodjaleapmi. Dat čuovvu jurdagis, ahte riekti dahje buorre ráđđejupmi, mas lea gažaldat, jeavddalaččat lea mearrideaddji ieš ealáhusvuđđui, dahje lea stuorra oassi das. Dakkár duohtavuohta guoská dávjá ovttaskas olbmuide dahje joavkkuide, muhto ii stáhtii. Nuppi gežiid baicce stáhtas leamaš oaidnu, ahte dan oamastanriekti Finnmárkku eatnamiidda galggašii šaddat ávkin ássiide. Dakkár dáhpáhusas ferte vuođuštit lagabui vuhtii váldimiid, maid mielde stáhta vuhtiiváldin iešalddes vuođušta riektedilálašvuođaid bisuheami sápmelaččaid ja Finnmárkku eará ássiid goasttádusain. Juos stáhta eaiggátvuođa vuođuštus čuovvu das, ahte buot buohkanassii oaivvilduvvo buoremussan, ahte stáhtas lea ja galgá leat dakkár sajádat, de galggašii árvvoštallan ja dan vuođuštusat leat boahtán ovdan eará hámis go muhtin lágan "gustojeaddji-riekti-hámis".
Nubbi gažaldat, mii ihtá maŋŋeleappos, lea dilálašvuođaid álgoálgosaš govttolašvuohta. Dat lea guovddážis eanetlogu ákkastallamis, dasgo čielggadusas celkojuvvo s. 28:
"Dat, mii oktii leamaš riekta, ii dárbbaš leat šat riekta dál - ii oamastanrievtti ektui iige earáge riektedilálašvuođaid ektui. Dat gusto vaikko rievdadusa vuođđun ii livččege ovttajienalaš soahpamuš, eaige čielga bággolonistan- dahje láhkamearrádusat, muhto sáhttá leat šaddan boasttoáddejumiin - juoba boasttoáddejumiin, maid dan áigge lei váttis addit ándagassii".
Muhtin muddui lea nu, ahte status quo vuođul dohkkehuvvo dilálašvuohta vuoiggalažžan, go áigi lea váikkuhan riektedilálašvuođaide ja jávkadan álgoálgosaš rájáid. Dánskalaš 1600-logu láhkagirjjis hállojuvvo "ranshefd" birra lágaid čuovvu beassanvuohkin54. Jahkečuđiid lea oapmeriekteteoriijas digaštallojuvvon, galgágo gáhttet dan, gii eahpevuoiggalaččat lea šaddan oamasteaddjin vai fásta opmodahkii gullevaš rievtti. Máŋgii lea goit gávnnahuvvon, ahte gánneha gáhttet dili, mii aiddo dalle gusto, erenoamážit go vuoigatvuođat leat máŋgii nuppástuvvan. Dat lea celkojuvvon cealkagiin "suollaga árbejeaddjit sáhttet oamastit", vrd. oamastusl. § 3. Min dáhpáhusas livččii várra liigi gohčodit stáhta suolan, muhto menddo láivi fas gohčodit dan boasttoáddejupmin. Teoriijas ja riektegeavadis lea ceavzán oaidnu, ahte dovdomearkan, mii guoská geavahussii dološ áiggi rájes, justa lea dat, ahte dilálašvuođaid álgu sáhttá leat dovdameahttun dahje jávkan historjjá seavdnjatvuhtii, ja ahte sáhttá orrut menddo garas gaikkodit cieggan dili, vaikko oamasteapmi lea leamašge álggus eahpevuoiggalaš. Dat gal sáhttá doallat čielga priváhtarievttálaš diliin, go dilálašvuođaid duogáš lea nu eahpečielggas, ahte dat čielgá dálá oasálaččaide easkka proseassas. Min dáhpáhusas lea "roavvát ávkkástalli" stáhta iige miige priváhta olbmuid, ja dili duogáš lea leamaš muhtin muddui dovddus álo, danin sáhttá ákkastallat konkrehta dilálašvuođaid doarjagiin, ahte dilli ii leat doarvái cieggan. Amma dušše sápmelaččat sáhttet čuoččuhit iežaset leat leamaš historjjá sevdnjes gokčasa vuolde. Teoriijas lea erenoamážit Dahl-Hansen TfR:s jagi 1940 artihkkalisttis "Alders tids bruk innen tingsretten" (Geavahus dološ áigge rájes oapmerievttis) gieđahallan nu go ieš gohčoda "defensiiva vuhtiiváldimin", mii lea gustojeaddji dili vuhtiiváldin. Dan son čatná oktii erenoamážit oainnuin, ahte passivitehta ii sáhte nuppástuhttit subjektiiva rivttiid. Maŋimuš oainnus, maid Dahl-Hansen čuoččuha, sáhttet leat máŋga oaivila, muhto fikšuvdna "gii orru jaska lea ovtta oaivilis" ii álo doala deaivása.
Dasto gieđahallagoađán maŋimuš oasi sátnelihtus "cieggan riektedilit". Nugo lea juo geažiduvvon, de ii sáhte stáhta ja sápmelaččaid gaskavuođas ráhkadit maidge čielga opinio jurisiid, dahje rivttiid ja geatnegasvuođaid guovttebealat áddejumiid55. Namuhuvvon riektegeavada eavttut leat nugo lea máinnašuvvon sierraláganat. li dušše dan beales, ahte dat riikkaoasit, gos váldooassi ássiin ledje dážat, ledje dássedeattus dan dáfus, ahte lei oktasaš riektegiella mainna gulahallat, ja ahte goappašagat oassálaččat dovde riektekultuvrra vuođđonjuolggadusaid. Danin ii leat adnojuvvon geavada vuođul vuoiggalažžan lohkat, ahte goappašat bealit leat eanaš gudnejahttán stáhta oamastanrivttiid. Lea jáhkehahtti, ahte Varfjell-Stifjellduomu56 vuosttasjienasteaddji oaidnu doallá buorebut deaivása, oaidnu man riektejoavkku unnitlohku maid dovddasta, namalassii ahte sápmelaččaid ja eiseválddiid gaskkas leamaš kulturboatkka, mii easkka maŋimuš áiggiid lea vehážiid vehážiid jávkagoahtán.
Oainnus, ahte gustojeaddji rievtti doaba lea máŋggabealagut ja njuovžilut go maid prognosateoriija riekteideologalaš ideálii čáhká, čuovvu eanetlogu árbevirolaš riektegálduid áddenvuogis mu mielas nu, ahte sápmelaččaid riektegáibádusat áddejuvvojit diakronalaččat57. Diakrona riektegeavahussan mun ádden dálá riektedilálašvuođa konklušuvnnaid, mat leat dahkkojuvvon ovddeš jurddašanvuogi mielde, mii lea šaddan áibbas eará dilálašvuođain go dálá, iige dađi mielde nákce doarvái bures fáhtet servodat- ja riekteovdáneami. Buohtalagaid dainna livččii eambbo synkronalaš58 riektegeavahanproseassa, mas árvvoštallamis geavahuvvojit eambbo dálá politihkalaš ja sosiálalaš duohtavuođat. Dat mielddisbuktá vejolašvuođa, ahte áššáigullevaš duođalaš sivat besset váikkuhit dievas mearkkašumiineasetguin.
Joatkagis sáhttá buohtastahttit albmaboahtimiin, mii riekteteoriijas ja riektesosiologiijas gohčoduvvo "vuoiggalažžan dahkamin" (rettsliggjøring)59. Buorre ovdamearka lea Álaheajuášši60, mas sihke politihkalaš ja juridihkalaš prinsihppagažaldagat duohpašuvve gažaldahkan bággolonisteami duohtandahkama lágalašvuođas. Go váttisvuođaid čoahkki, man buoremusat sáhttá čoavdit politihkalaččat, dahkkojuvvo rievttálažžan, sáhttá seammás rievdadit váttisvuođa eahpeduođalažžan, daningo sirdašuvvan politihkalaš lávddis rievttálaš arena ala sáhttá mielddisbuktit sadjásaš ákkastallamiid ja cuhkiid61. Riektejurddašeaddji Ragnar Knoph ovdanbuvttii dan čuovvovaččat girjjistis "Rettslige standarder":
"Sii (duopmárat) hohkkohallojuvvojit nu garrasit, ahte illá sáhttet biehttalit "jusifiseremis" váttisvuođaid, rievdadeames politihkalaš gažaldagaid ja beroštanárvvoštallamiid juridihkalaš dulkonbargun, ja dat ii ovddit čovdosiid"62..
Dálá Alimusrievtti jođiheaddji Carsten Smith oaidná maiddái Alimusrievtti orgánan, man leat báidnán servodaga fápmogaskavuođat. Son sitere historihkár Jens Arup Seipa cealkámuša das, ahte politihkalaš momeanta ii hoigat juridihka čihkosii, muhto eallá ieš juridihkas.63 Bealistis Smith lasiha, ahte:
"Duomut leat aktiivvalaš mearrádusat, eaige mánát, maid politihkalaš vilges háigirat leat buktán máilbmái... Juos sáhtášii dutkat áššiid lagabut psykologalaččat, sáhtášii kánske gávnnahit, ahte duomuid mearrádusain leat maiddái lágahis, sadjásaš ja čiegus cuohkit. Mas dan diehtá."64
Dan ii galgga eavttuheamit áddet nu, ahte duopmosehtui dahje viidásut áddejumi mielde juristaámmáha metodaohppii livčče mihtilmasat bajábealde namuhuvvon ravddamuš oainnut. Dehálaš lea, ahte juristii váikkuha oahppu ja geavat nu, ahte internaliserejuvvojit diđoškeahtes norpmat, dahje juridalaš ákkastallama diđoškeahtes vuođđoeavttut.65 Dan lea Nils Kristian Sundby gieđahallan nákkosgirjjistis "Om normer" (Norpmaid birra). Su oainnu mielde lea juristaseađu jurddašanvuogi čiegus vuođđoeavttuin dahkamuš "gálggain áddet duođalaš fápmohálddašeddjiid jurddašanvuogi iešguđege áiggis". Dat lea iešalddes seammá oaidnu, man Ross prognosateoriijainis bealušta, vaikko vuođuštuvvoge earáláhkai.
Go gehččojuvvo viidásut perspektiivvain, mearkkaša eanetlogu oassái negatiivvalaš loahppacealkka ollu, daningo dan leat ráhkadan čeahpes olbmot, mat árvvoštallojuvvojit sakka fágalaččat. Gudmund Sandvik dadjá čuovvovaččat dan váikkuhanválddis LoR:s 1980 s. 112-114:
"Juridihkka gieđahallá norpmaid. Dat lea geavatlaš dieđa, mii geavahuvvo. li oktage eará servodatdieđa sáhte juridihka láhkai ollašuhttot ja adnojuvvot geavahusas. Juridihkalaš jurddašeapmi ja dieđa oažžu dađi mielde dakkár čađahanfámu, man mii eará eahpedogmáhtalaš servodatdutkit illá sáhttit oba govahallatge".
Dan vuođul lea mu mielas čielggas, ahte eanetlogu loahppacealkka heive bures politihkalaš signálan, man čuovusin sáhttá leat, ahte bistevaš riekteovdáneapmi, mii sihkkarastá sápmelaččaide rivttiid čearddalaš joavkun dahje báikkálaš ássin, sáhttá hehttejuvvot ođđa láhkaásahemiin. Dat čuovvu navdosis, ahte láhkaásaheaddji dahje eará eiseválddiid rivttiid dohkkeheapmi olggobealde geahččái orro eambbo "skeaŋka", go fuolaheapmi dan ektui, ahte sápmelaččat ožžot dohkkehuvvot rivttiid, mat sidjiide gullet álgoálbmogin ja stuorra guovlluid váldogeavaheaddjin sihke duođalaš ráđđendilálašvuođaid vuođul, mat leat bistán gitta dálá áigái, ja vástideaddji ođđaáigásaš unnitloguid gáhttema ja álgoálbmotvuoigatvuođaid riektejurddašeami vuođul. Dan vuođul sáhttá leat váttis fidnet doarvái politihkalaš doarjaga láhkaásaheapmái dahje eará doaibmabijuide, mat sihkkarastet sápmelaččaide vuoigatvuođaid Sis-Finnmárkku dahje eará guovlluid luondduriggodagaide.
Andreassen, Jens Edvin [Skoghøy]: Mennneskerettigheter og urbefolkning. Lov og Rett 1992,s. 67. ff.
Bengtsson, Bertil: Samernas rättigheter til naturressurser i svensk rätt. Institutt for rettsvitenskap: Čálusráidu nr. 13/1991.
Bengtsson, Bertil: Samernas rätt i ny belysning. Svensk juristtidning 1990, s. 138 ff.
Brækhus, Sjur: Eiendomsretten til Nordmarksgodset. Lov og Rett 1973, s. 463 ff.
Brækhus, Sjur og Hærem, Aksel: Norsk tingsrett, Oslo 1964.
Cramér, Tomas: Sami Legal Rights Cleansing in Scandinavia. Logaldallanmánus konferánssas Copenhagen European Regional Conference, Christiansborg, borgem. 22. b. 1994.
Dahl-Hansen, Magne: Alders tids bruk innen tingsretten. Tidsskrift for Rettsvitenskap 1940, s. 490 ff.
Eckhoff, Torstein: Rett, moral og politikk, "Juss, moral og politikk", Oslo 1989.
Eckhoff, Torstein: Rettskildelære, Oslo 1993.
Eriksen, Gunnar: Alders tids bruk, Oslo 1993.
Falkanger, Thor: Tingsrett, Oslo 1993.
Forsnes, Marit: Om USA's urbefolknings historiske rettigheter til land. Juridihkalaš ámmáteksámena sierradutkamuš. Riektediehtaga instituhtta, Romssa universitehta 1995.
Hov, Jo: Rettergang i sivile saker, Oslo 1994.
Jebens, Otto: Samenes land - en rettslig realitet ? Tidsskrift for Rettsvitenskap 1982, s. 667 ff.
Jebens, Otto: Logaldallanmánus. Sámedikki vuoigatvuođaseminára Kárášjogas čakčam. 21. b. 1994.
Knoph, Ragnar: Rettslige standarder, Oslo 1948.
Korpijaakko, Kaisa: Logaldallanmánus. Sámedikki vuoigatvuođaseminára Kárášjogas čakčam. 21. b. 1994.
Lasko, Lars-Nila: Skattefjällsmålet - Högsta Domstolens dom. Guovdageaidnu 1992.
Magga, Ole Henrik: Logaldallanmánus. Sámedikki vuoigatvuođaseminára Kárášjogas čakčam. 21. b. 1994.
Mathiesen, Thomas: Retten i samfunnet, Oslo 1992 (1984).
NAČ 1984:18: Sámiid riektesajádaga birra.
NAČ 1993:34: Finnmárkku eana- ja čáhcevuoigatvuođat ja daid hálddašeapmi.
Ross, Alf: Om ret og retfærdighet, København 1953.
Sandvik, Gudmund: Ei forelda lære: "Statens umatrikulerte grunn i Finnmark". Lov og Rett 1980, s. 112ff.
Seip, Jens Arap: Jus og politikk. Vástádus professor Andensesii. Lov og Rett 1965, s. 396 ff.
Skirbekk, Gaute: Juristers sjeleliv: En nøkkel til retten ? Retfærd nr. 64, 17 jahkegeardi 1994, s. 71 ff.
Skoghøy, Jens Edvin Andreassen: Rett, politikk og moral. Om bruk av politiske og etiske argumenter ved rettsanvendelse og juridisk forskning. Tidsskrift for Rettsvitenskap 1994, s. 837 ff.
Smith, Carsten: Rettstenkning i samtiden, Oslo 1992.
Smith, Eivind: Om "samerettigheter" og rettighetsvern. Tidsskrift for Rettsvitenskap 1986, s.338 ff.
Stortingsforhandlinger 1988.
Taranger, Absalon: Den Norske Besiddelsesret indtil Christian V's Norske Lov: Tillegg til Tidsskrift for Retsvidenskap 1897.
Tønnesen, Sverre: Retten til jorden i Finnmark, 2. prenttehus , Bergen 1979.
Ørebech, Peter: Om allemannsrettigheter, Vettre 1991.